روش های تیغ زنی بر عملکرد شیره و بقای گیاه دارویی آنغوزه
ساعت ۱۱:٤۳ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/٢/٩  

خلاصه

آنغوزه از گیاهان دارویی مهم تیره چتریان است. ریشه این گیاه شیره‌ای را در خود ساخته و دخیره می‌کند که با عمل تیغ‌زدن مورد بهره‌وری قرار می‌گیرد. این شیره مصارف دارویی داشته و جهت تهیة داروهای ضد انگل، ضد تشنج و قاعده آور مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این تحقیق اثرات پنج روش تیغ زنی عرضی (شاهد)، دو طرفه، یک طرفه، طولی و تلفیقی (ترکیبی از یکطرفه و طولی) بر روی عملکرد شیرابه دهی و بقای گیاه آنغوزه مورد بررسی قرار گرفت. میانگین عملکرد تولید شیرابه در روشهای تیغ زنی عرضی (شاهد)، دو طرفه، یک طرفه طول و تلفیقی به ترتیب 9/62، 6/59، 0/39، 6/19 و 4/43 گرم در بوته بود و درصد سبز شدن (بقاء) گیاهان نیز به ترتیب 12،86 ،‌94،‌76 و 96 درصد بود. طبق نتایج این تحقیق، تیغ زنی به روش دو طرفه جهت بهره‌برداری از گیاه آنغوزه توصیه می شود.
 

مقدمه :

آنغوزه (Ferula assa-foetida L) گیاهی است علفی، چند ساله و و مونوکارپیک. قطر ریشه آنغوزه بین 10 تا 12 سانتی‌متر و طول آن 30 تا 40 سانتی‌متر می‌باشد. صمغ استخراج شده از این گیاه با عمل تیغ زنی رأس طوقه انجام می‌گیرد. در ایران از روش تیغ‌زنی عرضی برای استحصال شیره استفاده می‌شود و به این صورت که یک برش عرضی در رأس طوقه گیاه زده می‌شود و جوانه انتهایی که در این ناحیه وجود دارد قطع می‌گردد و منجر به مرگ گیاه می‌شود و به این جهت نسل این گیاه مفید در معرض انقراض است. هدف از انجام این تحقیق یافتن روشی صحیح ازتیغ زدن ریشه است به طوری که نه تنها حداکثر شیرابه کسب گردد و از نظر اقتصادی مقرون به صرفه باشد بلکه به ادامه حیات گیاهان آنغوزه صدمه‌ای وارد نگردد.
 

مواد و روشها :

این تحقیق در منطقه‌ای به نام خمروت در 35 کیلومتری شمال شرقی زرند و 100 کیلومتری شمال غرب شهر کرمان انجام گرفت. پنج روش تیغ زنی شامل روش عرضی (سنتی)، یک طرفه، دو طرفه، برش طولی و تلفیقی (ترکیبی از یک طرفه و برش طولی) در این تحقیق مورد مطالعه قرار گرفت. برای هر تیمار 10 گیاه به صورت تصادفی تیغ زده شد و شیره این ده گیاه نیز در طی 15 مرتبه تیغ زنی در یک ظرف جداگانه جمع‌آوری شدند. شیرابه‌های جمع‌آوری شده در هر ظرف در پایان دوره بهره برداری توزین و در پایان مرحله تیغ زدن گیاهان تیغ خورده خاک داده شده و در بهار سال بعد تعداد گیاهان سبز شده شمارش شدند.

نتایج و بحث:

نتایج این پژوهش نشان داد (شکل 1) که میزان عملکرد تولید شیرابه در روشهای عرضی (شاهد)، دو طرفه، یک طرفه، طولی و تلفیقی به ترتیب 9/62، 6/59، 0/39، 6/19 و 4/43 گرم در هر بوته بود. روش تیغ زنی عرضی (شاهد) که در حال حاضر در ایران اجرا می‌شود با روش دو طرفه از نظر میزان عملکرد تولید شیرابه (به ترتیب 9/62 و 6/59 گرم شیره) اختلاف معنی‌داری نداشت. روشهای تلفیقی و یک طرفه نیز از این نظر اختلاف معنی داری با یکدیگر نشان ندادند. روش طولی مناسب تشخیص داده نشد زیرا شیره دهی پس از چند بار تیغ زدن به شدت کاهش می‌یابد و محل تیغ خورده خشک می‌شود. این روش کمترین تولید را داشت. اثر روشهای تیغ زنی بر بقاء گیاهان نیز اختلاف معنی‌دار داشت. به طوری که از 50 گیاه تیغ خورده به هر روش 60، 43، 47، 48 و 38 گیاه (12، 86، 94 و 76 درصد) به ترتیب در روشهای عرضی، دو طرفه، طولی و تلفیقی باقی ماندند و در سال بعد مجدداً سبز شدند و تولید پیکر رویشی کردند (شکل 2). در این تحقیق روش دو طرفه جهت تیغ زنی گیاه آنغوزه توصیه می‌گردد. چون ضمن اینکه این روش از نظر آماری عملکرد شیره‌دهی مساوی با روش عرضی داد ادامه حیات درصد بیشتری از گیاهان بهره برداری شده را نیز در مرتع امکان پذیر می کند.


کلمات کلیدی: